Predlog zakona o izmjenama i dopunama Zakona o socijalnoj i dječjoj zaštiti, u formi u kojoj je upućen u skupštinsku proceduru, ostavlja utisak normativnog “tehničkog unapređenja” sistema, ali bez suštinskog iskoraka u pravcu jačanja socijalne sigurnosti i prava korisnika, posebno osoba s invaliditetom. Iako se u tekstu Obrazloženja Vlada poziva na savremene standarde i unapređenje sistema, konkretna rješenja pokazuju kontinuitet postojećih ograničenja i izostanak novih prava na materijalna davanja i usluge. Time se potvrđuje ocjena da je riječ više o administrativnoj reorganizaciji i preciziranju nego o reformi usmjerenoj na unapređenje socijalne pravde. Na ovaj način, Ministarstvo kao predlagač izmjena i dopuna izlazi u susret pojedinačnim interesima, a ne međunarodno propisanim obavezama i stvarnim potrebama različitih grupa korisnika.
Posebno je problematično što Predlog ne reflektuje standarde Konvencije o pravima osoba s invaliditetom u dijelu deinstitucionalizacije i razvoja usluga u zajednici. Iako formalno uvodi i razrađuje usluge podrške za život u zajednici, paralelno širi i normativno učvršćuje različite oblike smještaja, uključujući i “male grupne zajednice”, koje će u praksi predstavljati novi oblik institucionalizacije iako je postojalo javno obećanje i odgovor Ministarstva da neće uvoditi nove oblike institucionalizacije, niti otvarati nove objekte rezidencijalnog tipa. Umjesto izmještanja trenutnih korisnika i stvaranja uslova da žive u zajednici, Ministarstvo planira nova restriktivna okruženja. Ovo je u suprotnosti sa međunarodnim obavezama koje zahtijevaju postepeno napuštanje institucionalnih modela i razvoj individualizovanih usluga podrške u zajednici. Ovim se krši osnovni cilj Strategije deinstitucionalizacije. Ovakav način izmjena i dopuna Zakona posebno zabrinjava imajući u vidu da ovo zakonsko rješenje nije prošlo javnu raspravu, već se u poslednjih pola godine mijenja tri puta bez učešća zainteresovanih strana. Pitamo se da li na ovaj način Ministarstvo odustaje od potpuno novog Zakona koji je u Planu rada bio planiran još 2025. i 2026. a čiji se Nacrt usaglašavao sa Ministarstvom finansija u poslednjem kvartalu prošle godine i za koji se čekala Javna rasprava. Da li ovo, u stvari, znači da Ministarstvo finansija nije dalo pozitivno mišljenje na Nacrt za čiju je izradu Ministarstvo socijalnog staranja, brige o porodici i demografije formiralo Radnu grupu?
Nadalje, izmjene u oblasti usluga ukazuju na regresiju u odnosu na postojeći normativni okvir. Brisanje socijalno-edukativnih usluga i svođenje savjetodavno-terapijskih usluga na isključivo savjetodavne znači sužavanje spektra podrške korisnicima, posebno onima kojima je potrebna intenzivnija i specijalizovana podrška. Ovo može imati direktne negativne posljedice na kvalitet i dostupnost usluga, naročito za dodatno ugrožene grupe poput osoba s invaliditetom i žena žrtava nasilja, odnosno za sve grupe koje zahtijevaju kontinuiranu i multidisciplinarnu podršku.
Konačno, Predlog ne adresira ključne sistemske nedostatke – nema novih prava niti unapređenja postojećih materijalnih davanja, uključujući izostanak posebne podrške roditeljima s invaliditetom, što je Ministarstvo bilo obećalo da će konačno uvesti kao vid podrške i na taj način postići pravednost koja sada ne postoji. Usluga personalne asistencije ostaje restriktivno definisana i dostupna samo ograničenom krugu korisnika (zaposlenima ili uključenima u obrazovanje), čime se zanemaruje njen osnovni cilj – omogućavanje samostalnog života svim osobama s invaliditetom. U tom smislu, Predlog zakona se može ocijeniti kao stagnirajući, a u pojedinim segmentima i regresivan u odnosu na međunarodne standarde i potrebe korisnika.
